Янка Маўр — "бацька" беларускай дзіцячай літаратуры
.RU

Янка Маўр — "бацька" беларускай дзіцячай літаратуры

Янка Маўр — «бацька» беларускай дзіцячай літаратуры


Янка Маўр (1883—1971) — агульнапрызнаны «бацька» беларускай дзіцячай літаратуры, прышоў у яе ў другой палове 20-х гадоў, і прыход гэты азнаменаваў наспелае ўжо тады вылучэнне яе ў спецыфічную, суверэнную галіну творчасці, звернутую пераважна да чытача дзіцячага ўзросту. Маўр працягнуў і замацаваў той працэс «суверэнізацыі» нацыянальнай дзіцячай літаратуры, які намеціўся ў пачатку XX ст. Калі старэйшыя беларускія пісьменнікі Колас, Купала, Бядуля служылі як бы мастком паміж «дарослай» і дзіцячай літаратурамі, дык з прыходам Я. Маўра і А. Якімовіча апошняя пачынае выходзіць на самастойны шлях.

Янка Маўр стаў вядомы чытачу ў 1926 г., калі ў «Беларускім піянеры» пачала друкавацца першая яго аповесць «Чалавек ідзе» з такім інтрыгуючым, незвычайным для беларускай літаратуры, загадкавым псеўданімам: чарнаскуры Маўр, связаны ў адно з адвечна беларускім імем Янкам. Сэнс гэтага псеўданіма раскрыецца трохі пазней, калі з'явяцца наступныя аповесці пісьменніка. А тады аўтару, настаўніку гісторыі і геаграфіі 25-й чыгуначнай мінскай школы Івану Міхайлавічу Фёдараву ішоў ужо 44-ы год, за плячыма яго быў значны і важкі жыццёвы вопыт.

Ён нарадзіўся 28 красавіка (11 мая) 1883 г. у г. Лібаве (Латвія, зараз горад імянуецца Ліепая). Бацька, сталяр, рана памёр, і разам з маці малы Янка пераехаў на яе радзіму ў вёску Лебянішкі былой Ковенскай губерні.

Хлопчык рос у беднасці і нястачы, і толькі дзякуючы самаахвярным намаганням маці, якая марыла чаго б гэта не каштавала вывучыць свайго сына, у 1895 г. ён заканчвае пачатковую школу, а ў 1899 — Ковенскае рамеснае вучылішча, пасля чаго паступае ў Панявежскую настаўніцкую семінарыю, адкуль у канцы 1902 г. за вальнадумства, «за сумненні ў рэлігіі» яго выключаюць з апошняга, выпускнога, класа. Аднак пасведчанне настаўніка пачатковай школы (1903) ён усё ж атрымаў, здаўшы экстэрнам экзамены за семінарскі курс.

Працаваць пачынаў у школе пад Панявежам (Новае Месца), затым быў пераведзены ў вёску Бытча на Барысаўшчыне. Самая яркая падзея ў біяграфіі пісьменніка — удзел разам з Я. Коласам у нелегальным настаўніцкім з'ездзе, што адбыўся ў вёсцы Мікалаеўшчына ў 1906 г. У «Трудовом списке», які захоўваецца ў архіве пісьменніка, адзначаны сумны вынік гэтай падзеі для яе ўдзельніка: «1906. VIII. Уволен со службы и отдан под суд...» Як паказваюць дакументальныя матэрыялы, Іван Фёдараў быў не толькі ўдзельнікам з'езда, але і адным з яго ініцыятараў. Судовая справа цягнулася доўга, амаль два гады. Фёдарава да педагагічнай працы не дапусцілі і ўзялі пад нагляд паліцыі. Толькі праз 5 гадоў, у 1911 г., яму ўдалося ўладкавацца выкладчыкам у прыватнай гандлёвай школе Мінска, а з восені 1917 г. ён стаў настаўнікам геаграфіі і гісторыі ў мінскай чыгуначнай гімназіі, а пасля рэвалюцыі стаў настаўнікам 25-й чыгуначнай школы імя А.Р. Чарвякова.

Настаўніцкую працу Фёдараў пакінуў толькі ў 1930 г., калі перайшоў на працу ў дзяржаўнае выдавецтва Беларусі, дзе працаваў аж да 1936 г. уключна. У душы ж ён усёроўна заставаўся настаўнікам.

Літаратурная творчасць напачатку і выспявала з патрэб педагагічнай працы, з жадання захапіць вучняў прагай ведаў аб бязмежнасці свету і няспыннасці развіцця чалавецтва, але ў хуткім часе стала неадольнай творчай патрэбай, унутранай неабходнасцю, выкліканай загадкай самога феномена дзіцяці, што прыцягвала яго як бацьку, як настаўніка, як чалавека наогул і, нарэшце, як пісьменніка. У пошуках гэтай разгадкі ён ішоў ад вытокаў, пачынаючы з гісторыі чалавека наогул.

У аповесці «Чалавек ідзе» ён зазірнуў у глыбіні стагоддзяў, звярнуўся да жыцця першабытнага чалавека на той стадыі яго развіцця, калі чалавек толькі станавіўся на ногі, нічога яшчэ не ўмеўшы — не вырабляў прылад, не ствараў новых рэчаў, а толькі вучыўся карыстацца гатовымі, прыроднымі, не валодаў агнём, не ўмеў ні смяяцца, ні плакаць, ні гаварыць. У аснову сюжэта аповесці пакладзены сам працэс развіцця чалавека, мільённагадовы, пакутлівы і драматычны, напоўнены барацьбой за сваё жыццё і з самім сабой, шлях працяглага і маруднага назапашвання не толькі вопыту практычнага, але і духоўнага. Не паступаючыся ў цэлым навуковасцю (што не выключае спрэчнасці і гіпатэтычнасці асобных аўтарскіх меркаванняў, якія могуць і не адпавядаць цалкам сённяшняму стану навукі), Маўр разам з тым выходзіць за рамкі строгай і дакладнай навуковасці: ён імкнецца дзякуючы фантазіі ўзнавіць жывыя малюнкі, сцэнкі з жыцця першабытнага чалавека, разгадаць, змадэліраваць яго пачуцці, думкі ў тых ці іншых канкрэтных сітуацыях. Аўтар фіксуе ўвагу на найбольш драматычных, напружаных момантах жыцця: смерць старога дзядулі, жанчыны з дзіцем, выратаванне чалавека з багны, авалоданне вялікай сілай прыроды — агнём, з якім звязваецца радасць і гора першабытнага чалавека. Апавяданне, у якім няма ніводнага дыялогу, трымаецца на ўнутраным драматызме. З'яўляюцца ў аповесці і дзеючыя асобы — Краг, дзяўчына Агу, хлопчык Ра, хоць у той час чалавек, член гурту, яшчэ не вылучаў сябе з навакольнай прыроды і асяроддзя. Для абвастрэння чытацкай увагі аўтар выкарыстоўвае элементы прыгодніцтва, таямнічыя і загадкавыя загалоўкі раздзелаў, казачны зачын, які надае апісанню каларыт сівой даўніны: «Гэта было даўно-даўно... Можа мільён гадоў назад».

Аповесць «Чалавек ідзе» накрэсліла, такім чынам, тую тэндэнцыю спалучэння пазнавальнасці і прыгодніцтва, якую Маўр развіў потым у наступных сваіх аповесцях і ў рамане «Амок» (1930). У кантэксце ж усёй дзіцячай літаратуры 20-х гадоў аповесць падключалася да тых навукова-мастацкіх твораў, якія стварылі прыблізна ў гэты час В. Біянкі, У. Обручаў, А. Фармозаў, Б. Жыткоў, У. Арсеньеў, а пазней М. Ільін у рускай літаратуры. Маўр на многа гадоў апярэдзіў з'яўленне кнігі М. Ільіна і А. Сегал «Як чалавек зрабіўся веліканам» (1940), першая частка якой — таксама пра жыццё першабытнага чалавека — блізкая па духу аповесці беларускага пісьменніка ўслаўленнем чалавека-пераможцы, пераўтваральніка свету.

Услед за «падарожжам» у глыбіню вякоў пачаліся «падарожжы» Маўра па вялікай карце свету, далёка за межамі роднай краіны — на Вогненную Зямлю і Новую Гвінею, у Інданезію, Кітай, Цэйлон і чароўны Неапаль. Адна за адной выходзяць у 1928 г. аповесці так званага майн-рыдаўскага цыкла: «У краіне райскай птушкі» (1926), «Сын вады» (1927), дзе аўтар выступае як абаронца правоў каланіяльных і залежных народаў, як паўнамоцны прадстаўнік шматпакутных абарыгенаў Паўночна-Заходняй Афрыкі і наогул усіх прыгнечаных «каляровых» туземцаў. У сувязі са зместам гэтых твораў адкрылася і загадка аўтарскага псеўданіма: ён сімвалічна ўбірае ў сябе як нацыянальную своеасаблівасць творцы, так і непадробны, рэальны яго інтэрнацыяналізм. Захаваўшы сваё сапраўднае імя ў першай частцы псеўданіма, аўтар недвухсэнсоўна нагадваў, што ён — сын беларускай зямлі, шчодра надзелены пачуццём суперажывання, здольнасцю пранікацца інтарэсамі і клопатамі, смуткам і радасцю працоўнага чалавека свету.

Аповесці «У краіне райскай птушкі» і «Сын вады», апавяданні, напісаныя ў гэты час, аб'ядноўваюцца аўтарскім імкненнем — у духу лепшых традыцый класічнай прыгодніцкай літаратуры — абвергнуць распаўсюджанае ўяўленне аб туземцах, дзецях прыроды, як аб крыважэрных людаедах, пазбаўленых элементарных чалавечых пачуццяў, людзях другога гатунку. «Ва ўсіх кнігах, — зазначае пісьменнік, — яны апісваюцца як «звяры», якія толькі і думаюць аб тым, каб з'есці белага. А ўжо такіх чалавечых якасцей, як дабрата, удзячнасць, вернасць, сумленне, у іх нібы і не бывае. Большасць еўрапейцаў нават цяпер так думае». Разам з тым Маўр быў пазбаўлены і другой крайнасці, калі адсталыя плямёны, іх лад жыцця рамантызуюцца, калі замоўчваюцца іх дзікія норавы і звычкі, іх цёмныя вераванні — усё тое, што гістарычна абумоўлена цяжкімі ўмовамі жыцця, жорсткай палітыкай каланізатараў.

У аповесці «У краіне райскай птушкі» дзеянне адбываецца на Новай Гвінеі, на тых астравах Ціхага акіяна, на якіх пабываў выдатны падарожнік і вучоны Міклуха-Маклай, апантаны заступнік мясцовых жыхароў-папуасаў. Яго мемуарамі і карыстаўся пісьменнік, апавядаючы аб жыцці-быцці туземнага насельніцтва. I хаця многія звесткі, прыведзеныя Міклухам-Маклаем, часткова ўжо не адпавядалі рэальнасці, бо змянілася шмат у чым бытавая аснова, на якой пляцецца канва апавядання, важна тое, што Маўр не дапускаў і думкі аб духоўнай непаўнацэннасці туземцаў нават пры тых з'явах адсталасці, якія зафіксаваў у іх Міклуха-Маклай і ў след за ім беларускі пісьменнік. Аповесць пабудавана на адкрыта сацыяльным канфлікце, на кантрастнай абмалёўцы двух варагуючых сіл — падняволеных і гаспадароў-каланізаратаў. Але гэтае варожае процістаянне не даведзена да абсалюта (як тое прадпісвалася афіцыйнай ідэалогіяй), яно падсвечваецца гуманістычным пачуццём, што ідзе менавіта ад падняволеных і прыгнечаных, змякчаючы востры канфлікт. У аповесці «У краіне райскай птушкі» ўжо вызначыліся асноўныя асаблівасці мастацкай манеры Я. Маўра-прыгодніка, які здолеў паспяхова акумуліраваць у сабе жыватворную энергію традыцый заходняй прыгодніцкай класікі. Мы знаходзім тут характэрныя для яе прыёмы: загадкавасць і таямнічасць, напружанасць дзеяння, частую змену сітуацый (небяспека і яе пераадоленне), кульмінацыйна-драматычныя моматны, прыём рэтраспекцыі (для разрадкі напружанасці і высвятлення загадкавых здарэнняў). Прыёмы прыгодніцтва спалучаюцца з выкарыстаннем багатага пазнавальнага матэрыялу: аўтар насычае апавяданне вялікай колькасцю канкрэтных апісанняў жывёльнага і расліннага свету краіны, дзе адбываецца дзеянне, і гэта стварае адчуванне нявыдуманай мастацкай рэальнасці і разам з тым адпавядае асаблівасцям псіхалогіі дзіцячага чытача, яго празе пазнання і адкрыцця новага. Праўда, пазнавальны матэрыял часам замаруджвае сюжэтны рух, не заўсёды натуральна ўпісваючыся ў мастацкі тэкст, але прынцып падачы матэрыялу вызначыўся пэўна: незнаёмае параўноўваецца са знаёмым, сваім, родным. Вызначылася ў аповесці і такая асаблівасць мастацкай манеры, як публіцыстычнасць — праява адкрытай аўтарскай тэндэнцыйнасці, адзнака крайняй абвостранасці сацыяльных пачуццяў пісьменніка.


ventilyaciya-i-osveshenie-proizvodstvennih-pomeshenij-obespechenie-elektrobezopasnosti-na-proizvodstve.html
ventilyaciya-studencheskoj-stolovoj-na-400-mest-v-gorode-kurgan.html
vera-lynn-rhyming-slang-1-chin-2-gin-veranda-over-the-toolshed-last-updated-january-6-2002.html
verbalnoe-i-neverbalnoe-obshenie.html
verhneudinsk-ulan-ude-kalendar-znamenatelnih-i-pamyatnih-dat-po-buryatii.html
verhovnij-sud-ego-funkcii.html
  • write.bystrickaya.ru/glava-5-zagadki-chelovecheskoj-evolyucii-zapretnaya-arheologiya.html
  • institut.bystrickaya.ru/strategiya-gosudarstvennogo-regulirovaniya-malogo-promishlennogo-biznesa-v-usloviyah-ekonomicheskoj-nestabilnosti.html
  • exchangerate.bystrickaya.ru/integrirovannie-marketingovie-kommunikacii-v-mestah-prodazh.html
  • otsenki.bystrickaya.ru/rozmshennya-produktivnih-sil-chast-7.html
  • shkola.bystrickaya.ru/materiali-po-municipalnoj-sobstvennosti-chast-2.html
  • laboratornaya.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-uchebnoj-disciplini-teoriya-i-filosofiya-politiki-istoriya-i-metodologiya-politicheskoj-nauki-theory-and-philosophy-of-politics-history-and-methodology-of-political-science.html
  • occupation.bystrickaya.ru/metodika-obucheniya-igre-na-fortepiano-annotaciya-osnovnoj-obrazovatelnoj-programmi.html
  • exchangerate.bystrickaya.ru/bolezni-cheloveka.html
  • assessments.bystrickaya.ru/doktorskoj-dissertacii-pitanie-naseleniya-omskoj-oblasti-v-sovremennih-socialno-ekonomicheskih-usloviyah-proekt-08-06-67602at-2008-g.html
  • kolledzh.bystrickaya.ru/52-ponimanie-v-nauke-uchebnoe-posobie-harkov-hnagh-2007-ministerstvo-obrazovaniya-i-nauki-ukraini.html
  • writing.bystrickaya.ru/izdatel-rukovodstvo-izdatelskogo-doma-5.html
  • esse.bystrickaya.ru/raspoznavanie-obrazov.html
  • uchitel.bystrickaya.ru/programmnij-komitet-predsedatel-gnezdilov-aa.html
  • composition.bystrickaya.ru/polozhenie-o-licenzirovanii-deyatelnosti-po-perevozkam-vnutrennim-vodnim-transportom-morskim-transportom-opasnih-gruzov.html
  • spur.bystrickaya.ru/kurs-chetverg-30-10-05-vibor-iz-treh-kursov-blok-opd-72-chasa-iz-nih-36-auditornie-2-zachetnie-edinici.html
  • learn.bystrickaya.ru/glava-1-aksiomi-upravleniya-lyudmi-s-k-mordovii-rekomendovano-sovetom-uchebno-metodicheskogo.html
  • report.bystrickaya.ru/grupp-ekspertov-po-obrazovatelnim-oblastyam-stranica-13.html
  • college.bystrickaya.ru/2-tipologiya-konkurentnih-situacij-uchebnoe-posobie-moskva-2003-tema-marketing-kak-faktor-konkurentosposobnosti.html
  • znaniya.bystrickaya.ru/rabochaya-programma-po-kursu-istoriya-i-filosofiya.html
  • lektsiya.bystrickaya.ru/programma-deyatelnosti-pod-planom-putina-na-blizhajshie-chetire-goda-mi-ponimaem-reshenie-sleduyushih-zadach.html
  • college.bystrickaya.ru/-dorogoj-sapozhkov-prosti-menya-pozhalujsta-vozvrashajsya-ko-mne-zhit-ti-horoshij-a-david-baui-plohoj.html
  • books.bystrickaya.ru/ekonomchn-ta-pravov-osnovi-upravlnnya-organzacyu-chast-3.html
  • upbringing.bystrickaya.ru/mentalnaya-geografiya-istoriya-filosofskoj-psihologii.html
  • diploma.bystrickaya.ru/veksel-vid-cennoj-bumagi-kak-obekt-grazhdanskih-prav-chast-4.html
  • assessments.bystrickaya.ru/ekzamenacionnie-voprosi-internet-kursov-intuit-intuit-matematika-kriptografii-i-teoriya-shifrovaniya.html
  • shpora.bystrickaya.ru/znakomstvo-i-privetstvie.html
  • gramota.bystrickaya.ru/zadachi-praktiki-aprobaciya-zakreplenie-i-uglublenie-znanij-poluchennih-v-hode-izucheniya-teoreticheskih-kursov.html
  • doklad.bystrickaya.ru/uchyonij-i-praktik-polkovnik-medicinskoj-sluzhbi-zapasa-uchastnik-likvidacii-mediko-sanitarnih-posledstvij-avarij-na-himicheski-opasnih-obektah-i-navodnenij-v-dal-stranica-34.html
  • control.bystrickaya.ru/bilet-47-predmet-sintaksisa-osnovnie-sintaksicheskie-edinici.html
  • kolledzh.bystrickaya.ru/baron-mishel-16531729-i-a-musskij-100-velikih-akterov.html
  • diploma.bystrickaya.ru/voennaya-medicina-v-drevnem-rime-chast-2.html
  • crib.bystrickaya.ru/kapustin-gurij-petrovich-f-a-lobanceva-kompyuternaya-verstka.html
  • bukva.bystrickaya.ru/tema-2-ispolzovanie-interaktivnoj-doski-v-nachalnih-klassah-obrazovatelnie-programmi-teoriya-i-metodika-nachalnogo.html
  • kanikulyi.bystrickaya.ru/vzaimodejstvie-gosdumi-s-federalnimi-organami-gosduma-rf-monitoring-smi-18-aprelya-2007-g.html
  • uchitel.bystrickaya.ru/psihologiya-kak-nauka-predmet-i-zadachi-psihologii-otrasli-psihologii-chast-3.html
  • © bystrickaya.ru
    Мобильный рефератник - для мобильных людей.